Myfyrdod adeg Gŵyl Ddewi

Heddiw o bob diwrnod, dylem ddathlu mor wyrthiol ydyw ein bod ni yng Nghymru, er i ni gael ein concro yn y drydedd ganrif ar ddeg, a byw yng nghysgod un o brif ieithoedd cyffredin y byd, eto’n medru siarad ein hiaith ein hun. Wedi ein hir hanes dan reolaeth estron, mae’n rhyfeddol odiaeth fod y genedl Gymreig yn medru sefyll mewn ystafell ynghanol eu cymdogion Seisnig a chael sgwrs hollol breifat.

Dengys y cyfrifiad diweddaraf, serch hynny, na allwn fod yn hunanfodlon. Mae dirywiad unwaith yn rhagor yn dynesu’n llechwraidd. Rŷm o hyd yn uwch na lefel 1991 o 581,000 ac mae hyn yn galonogol, ond bod y cyfartaledd o siaradwyr Cymreig wedi gostwng 2% o 2001 i 562,000 (19%).

Felly, mae’r broblem y tynnwyd ein sylw ati gyda’r fath bendantrwydd gan araith “Tynged yr Iaith” Saunders Lewis, ysywaeth, wedi dychwelyd – sut gallwn ni sicrhau nad â’r iaith hynafol hon i ebargofiant yn ystod ein gwyliadwriaeth ni? Nid oes neb eisiau bod yn perthyn i genhedlaeth y bydd yn rhaid iddi gyfaddef ei bod wedi gadael i’r iaith wywo ar y winwydden.

‘Fum i erioed yn byw yng Nghymru, ac mae fy ngwybodaeth o’r Gymraeg yn deillio o ymgomio â’m teulu ac o fynd i Ysgol Gymraeg Llundain tan i mi gyrraedd chwe mlwydd oed. Fe wn i, o brofiad, ei bod yn dra anodd i ddal ati i gadw’r Gymraeg pan nad ydych yn ei defnyddio’n wastadol.

Dyna paham y mae’n rhaid i ni drawsnewid yn gyfangwbl ein holl ymagweddiad at y Gymraeg.

Nid yw gorfodi astudio’r Gymraeg hyd lefel TGAU yn ddim ond gwasanaeth gwefus, os na fydd yn datblygu i fod yn iaith yr iard chwarae, y dafarn a’r siop. Lletchwithdod cymdeithasol pur yw rhan o’r broblem.

O gwrteisi fe siaredir Saesneg gan nifer sylweddol o Gymry mewn lleoedd cyhoeddus i osgoi cau allan pobl na allant, o bosib, fedru’r Gymraeg. Fodd bynnag, er mwyn ei gwneud yn iaith fwy naturiol a phoblogaidd rhaid newid hyn. Gan fod y Cymry’n drwyadl yn y Saesneg mae’n rhy hawdd o lawer ei mabwysiadu fel ein ‘lingua franca’ ninnau hefyd, yn enwedig pan fydd cynifer o bobl Seisnig yn symud i mewn i’r wlad i gymryd mantais o brisoedd rhatach tai.

Nid wyf, o gwbl, yn gwarafun i Saeson, nad ŷnt yn medru’r Gymraeg, ddod i Gymru, ond mae’n rhaid iddynt gyfaddasu â’r Cymry ac nid i’r gwrthwyneb. Unwaith y bydd crynswth beirniadol o bobl na fedrant y Gymraeg, a hynny mewn tref fechan, fe all yn gyflym symud i gymuned i siarad Saesneg yn hytrach na’r Gymraeg.

Byddai dysgu’r Gymraeg dipyn yn llai o ymdrech i ddysgwyr pe gwnaed hi’n iaith dderbyniol yn gyhoeddus. Fe glywais, hyd yn oed, am Saeson a ymdrechodd ddysgu’r Gymraeg, yn achwyn na chânt ddigon o ymarfer, oherwydd, weithian, onid yw pobl yn sicr eich bod yn siarad Cymraeg, fe dybiant nad ydych yn gwneud hynny. Mae angen trawsnewid y cyhoedd dan y camargraff hwnnw yn gadarn yn ôl i’r Gymraeg.

Fy hoff ddyfais ddiweddar i, yw’r bathodynnau ‘Cymraeg’ y gall gweithwyr yn rhywle yng Nghymru eu harddangos i brofi eu bod yn medru’r Gymraeg. Mae hyn yn torri allan y dyfalu lletchwith.

Mae’r newid hwn ymhlŷg â bod yn amyneddgar gyda phobl nad ŷnt yn rhugl. Y duedd naturiol, wrth gwrs, i achub rhywun sy’n cloffi gyda’u Cymraeg yw symud i’r Saesneg yn gyflym, ond mae hyn, mewn gwirionedd yn wrthgynhyrchiol. Sut gallant wella eu Cymraeg fyth ?

Problem arall ynglŷn â chadw’r Gymraeg y tu allan i’r ysgol yw bod rhai rhieni’n ymddangos yn ddrwgdybus ynglŷn â’i gwerth, yn enwedig os nad ydynt yn ei siarad eu hunain. Rhan o hyn yw’r syniad hen-ffasiwn y bydd eu Saesneg yn dioddef os bydd plant yn ceisio ymdopi â iaith arall, ond nid yw hynny wedi ei seilio ar brofiad. Mae’r Saesneg mor gryf ym Mhrydain fel y tuedda plant ddatblygu’n ddwyieithwyr rhugl – gyda’r fantais o ddwy iaith, dwy gelfyddyd a dwy farchnad gwaith. Mae plant Ewrop yn siarad llawer iaith heb unrhyw drafferth. ‘Does yna’r un rheswm na ddylai hyn fod yn berthnasol i Brydain.

Mae’r Bwrdd Addysg Gymraeg yn awr wedi ei ddisodli i wneud lle i Gomisiynydd Newydd y Senedd. ‘Dyw’r Senedd ddim yn nodedig am ei hochr greadigol ac ‘rwyf i’n ofni fod ei chynllun strategol am yr iaith, sydd i’w gyhoeddi eleni, mor ddiffygiol a diddychymyg â’i pholisiau eraill. Felly ‘rwy’n gobeithio y bydd y Senedd yn ymroi i feddwl yn weithredol ac ar lefel leol. Maent yn tueddu canolbwyntio ar yr agwedd swyddogol – cael biliau nwy a ffurflenni Treth Cyngor yn y Gymraeg, ac wrth gwrs, pethau tebyg.

‘Rwyf yn gobeithio y byddant yn meddwl y tu allan i fiwrocratiaeth gan eu bod wedi ymgymryd â’r cyfrioldeb o feithrin ein hiaith. Gobeithiaf am ragor o syniadau fel y bathodynnau Cymreig oren. Mae’n syniad mor syml, ond mae’n ymwneud â hybu gweithredol, bywyd bob dydd a synnwyr cymunedol. Popeth yn wir, y dylai polisi iaith fod.

Os yw mynd o amgylch yn siarad Cymraeg yn gyhoeddus yn peri i rai pobl fod yn anghysurus, boed hi felly. Ni ddylem adael i iaith canrifoedd ddarfod i arbed nifer bach o ysbeidiau anodd. Dydd Gŵyl Dewi Sant Hapus – Happy St David’s Day.

Confused? Don't speak Welsh? Try this one.

Photograph: Getty Images
Photo: Getty
Show Hide image

In the race to be France's next president, keep an eye on Arnaud Montebourg

Today's Morning Call. 

Good morning. As far as the Brexit talks are concerned, the least important voters are here in Britain. Whether UK plc gets a decent Brexit deal depends a lot more on who occupies the big jobs across Europe, and how stable they feel in doing so.

The far-right Freedom Party in Austria may have been repudiated at the presidential level but they still retain an interest in the legislative elections (due to be held by 2018). Both Lega Nord and Five Star in Italy will hope to emerge as the governing party at the next Italian election.

Some Conservative MPs are hoping for a clean sweep for the Eurosceptic right, the better to bring the whole EU down, while others believe that the more vulnerable the EU is, the better a deal Britain will get. The reality is that a European Union fearing it is in an advanced state of decay will be less inclined, not more, to give Britain a good deal. The stronger the EU is, the better for Brexit Britain, because the less attractive the exit door looks, the less of an incentive to make an example of the UK among the EU27.

That’s one of the many forces at work in next year’s French presidential election, which yesterday saw the entry of Manuel Valls, the French Prime Minister, into the race to be the Socialist Party’s candidate.

Though his star has fallen somewhat among the general public from the days when his opposition to halal supermarkets as mayor of Evry, and his anti-Roma statements as interior minister made him one of the most popular politicians in France, a Valls candidacy, while unlikely to translate to a finish in the top two for the Socialists could peel votes away from Marine Le Pen, potentially allowing Emanuel Macron to sneak into second place.

But it’s an open question whether he will get that far. The name to remember is Arnaud Montebourg, the former minister who quit Francois Hollande’s government over its right turn in 2014. Although as  Anne-Sylvaine Chassany reports, analysts believe the Socialist party rank-and-file has moved right since Valls finished fifth out of sixth in the last primary, Montebourg’s appeal to the party’s left flank gives him a strong chance.

Does that mean it’s time to pop the champagne on the French right? Monteburg may be able to take some votes from the leftist independent, Jean-Luc Mélenchon, and might do some indirect damage to the French Thatcherite Francois Fillon. His supporters will hope that his leftist economics will peel away supporters of Le Pen, too.

One thing is certain, however: while the chances of a final run-off between Le Pen and Fillon are still high,  Hollande’s resignation means that it is no longer certain that the centre and the left will not make it to that final round.

THE SOUND OF SILENCE

The government began its case at the Supreme Court yesterday, telling justices that the creation of the European Communities Act, which incorporates the European treaties into British law automatically, was designed not to create rights but to expedite the implementation of treaties, created through prerogative power. The government is arguing that Parliament, through silence, has accepted that all areas not defined as within its scope as prerogative powers. David Allen Green gives his verdict over at the FT.

MO’MENTUM, MO’PROBLEMS

The continuing acrimony in Momentum has once again burst out into the open after a fractious meeting to set the organisation’s rules and procedures, Jim Waterson reports over at BuzzFeed.  Jon Lansman, the organisation’s founder, still owns the data and has the ability to shut down the entire group, should he chose to do so, something he is being urged to do by allies. I explain the origins of the crisis here.

STOP ME IF YOU’VE HEARD THIS ONE  BEFORE

Italy’s oldest bank, Monte Paschi, may need a state bailout after its recapitalisation plan was thrown into doubt following Matteo Renzi’s resignation. Italy’s nervous bankers will wait to see if  €1bn of funds from a Qatari investment grouping will be forthcoming now that Renzi has left the scene.

BOOM BOOM

Strong growth in the services sector puts Britain on course to be the highest growing economy in the G7. But Mark Carney has warned that the “lost decade” of wage growth and the unease from the losers from globalisation must be tackled to head off the growing tide of “isolation and detachment”.

THE REPLACEMENTS

David Lidington will stand in for Theresa May, who is abroad, this week at Prime Ministers’ Questions. Emily Thornberry will stand in for Jeremy Corbyn.

QUIT PICKING ON ME!

Boris Johnson has asked Theresa May to get her speechwriters and other ministers to stop making jokes at his expense, Sam Coates reports in the Times. The gags are hurting Britain’s diplomatic standing, the Foreign Secretary argues.

AND NOW FOR SOMETHING COMPLETELY DIFFERENT

It’s beginning to feel a bit like Christmas! And to help you on your way, here’s Anna’s top 10 recommendations for Christmassy soundtracks.

MUST READS

Ian Hislop on the age of outrage

The lesson of 2016: identity matters, even for white people, says Helen

Why I’m concerned about people’s “very real concerns” on migration

Get Morning Call in your inbox every weekday – click here to sign up.

Stephen Bush is special correspondent at the New Statesman. His daily briefing, Morning Call, provides a quick and essential guide to British politics.