Myfyrdod adeg Gŵyl Ddewi

Heddiw o bob diwrnod, dylem ddathlu mor wyrthiol ydyw ein bod ni yng Nghymru, er i ni gael ein concro yn y drydedd ganrif ar ddeg, a byw yng nghysgod un o brif ieithoedd cyffredin y byd, eto’n medru siarad ein hiaith ein hun. Wedi ein hir hanes dan reolaeth estron, mae’n rhyfeddol odiaeth fod y genedl Gymreig yn medru sefyll mewn ystafell ynghanol eu cymdogion Seisnig a chael sgwrs hollol breifat.

Dengys y cyfrifiad diweddaraf, serch hynny, na allwn fod yn hunanfodlon. Mae dirywiad unwaith yn rhagor yn dynesu’n llechwraidd. Rŷm o hyd yn uwch na lefel 1991 o 581,000 ac mae hyn yn galonogol, ond bod y cyfartaledd o siaradwyr Cymreig wedi gostwng 2% o 2001 i 562,000 (19%).

Felly, mae’r broblem y tynnwyd ein sylw ati gyda’r fath bendantrwydd gan araith “Tynged yr Iaith” Saunders Lewis, ysywaeth, wedi dychwelyd – sut gallwn ni sicrhau nad â’r iaith hynafol hon i ebargofiant yn ystod ein gwyliadwriaeth ni? Nid oes neb eisiau bod yn perthyn i genhedlaeth y bydd yn rhaid iddi gyfaddef ei bod wedi gadael i’r iaith wywo ar y winwydden.

‘Fum i erioed yn byw yng Nghymru, ac mae fy ngwybodaeth o’r Gymraeg yn deillio o ymgomio â’m teulu ac o fynd i Ysgol Gymraeg Llundain tan i mi gyrraedd chwe mlwydd oed. Fe wn i, o brofiad, ei bod yn dra anodd i ddal ati i gadw’r Gymraeg pan nad ydych yn ei defnyddio’n wastadol.

Dyna paham y mae’n rhaid i ni drawsnewid yn gyfangwbl ein holl ymagweddiad at y Gymraeg.

Nid yw gorfodi astudio’r Gymraeg hyd lefel TGAU yn ddim ond gwasanaeth gwefus, os na fydd yn datblygu i fod yn iaith yr iard chwarae, y dafarn a’r siop. Lletchwithdod cymdeithasol pur yw rhan o’r broblem.

O gwrteisi fe siaredir Saesneg gan nifer sylweddol o Gymry mewn lleoedd cyhoeddus i osgoi cau allan pobl na allant, o bosib, fedru’r Gymraeg. Fodd bynnag, er mwyn ei gwneud yn iaith fwy naturiol a phoblogaidd rhaid newid hyn. Gan fod y Cymry’n drwyadl yn y Saesneg mae’n rhy hawdd o lawer ei mabwysiadu fel ein ‘lingua franca’ ninnau hefyd, yn enwedig pan fydd cynifer o bobl Seisnig yn symud i mewn i’r wlad i gymryd mantais o brisoedd rhatach tai.

Nid wyf, o gwbl, yn gwarafun i Saeson, nad ŷnt yn medru’r Gymraeg, ddod i Gymru, ond mae’n rhaid iddynt gyfaddasu â’r Cymry ac nid i’r gwrthwyneb. Unwaith y bydd crynswth beirniadol o bobl na fedrant y Gymraeg, a hynny mewn tref fechan, fe all yn gyflym symud i gymuned i siarad Saesneg yn hytrach na’r Gymraeg.

Byddai dysgu’r Gymraeg dipyn yn llai o ymdrech i ddysgwyr pe gwnaed hi’n iaith dderbyniol yn gyhoeddus. Fe glywais, hyd yn oed, am Saeson a ymdrechodd ddysgu’r Gymraeg, yn achwyn na chânt ddigon o ymarfer, oherwydd, weithian, onid yw pobl yn sicr eich bod yn siarad Cymraeg, fe dybiant nad ydych yn gwneud hynny. Mae angen trawsnewid y cyhoedd dan y camargraff hwnnw yn gadarn yn ôl i’r Gymraeg.

Fy hoff ddyfais ddiweddar i, yw’r bathodynnau ‘Cymraeg’ y gall gweithwyr yn rhywle yng Nghymru eu harddangos i brofi eu bod yn medru’r Gymraeg. Mae hyn yn torri allan y dyfalu lletchwith.

Mae’r newid hwn ymhlŷg â bod yn amyneddgar gyda phobl nad ŷnt yn rhugl. Y duedd naturiol, wrth gwrs, i achub rhywun sy’n cloffi gyda’u Cymraeg yw symud i’r Saesneg yn gyflym, ond mae hyn, mewn gwirionedd yn wrthgynhyrchiol. Sut gallant wella eu Cymraeg fyth ?

Problem arall ynglŷn â chadw’r Gymraeg y tu allan i’r ysgol yw bod rhai rhieni’n ymddangos yn ddrwgdybus ynglŷn â’i gwerth, yn enwedig os nad ydynt yn ei siarad eu hunain. Rhan o hyn yw’r syniad hen-ffasiwn y bydd eu Saesneg yn dioddef os bydd plant yn ceisio ymdopi â iaith arall, ond nid yw hynny wedi ei seilio ar brofiad. Mae’r Saesneg mor gryf ym Mhrydain fel y tuedda plant ddatblygu’n ddwyieithwyr rhugl – gyda’r fantais o ddwy iaith, dwy gelfyddyd a dwy farchnad gwaith. Mae plant Ewrop yn siarad llawer iaith heb unrhyw drafferth. ‘Does yna’r un rheswm na ddylai hyn fod yn berthnasol i Brydain.

Mae’r Bwrdd Addysg Gymraeg yn awr wedi ei ddisodli i wneud lle i Gomisiynydd Newydd y Senedd. ‘Dyw’r Senedd ddim yn nodedig am ei hochr greadigol ac ‘rwyf i’n ofni fod ei chynllun strategol am yr iaith, sydd i’w gyhoeddi eleni, mor ddiffygiol a diddychymyg â’i pholisiau eraill. Felly ‘rwy’n gobeithio y bydd y Senedd yn ymroi i feddwl yn weithredol ac ar lefel leol. Maent yn tueddu canolbwyntio ar yr agwedd swyddogol – cael biliau nwy a ffurflenni Treth Cyngor yn y Gymraeg, ac wrth gwrs, pethau tebyg.

‘Rwyf yn gobeithio y byddant yn meddwl y tu allan i fiwrocratiaeth gan eu bod wedi ymgymryd â’r cyfrioldeb o feithrin ein hiaith. Gobeithiaf am ragor o syniadau fel y bathodynnau Cymreig oren. Mae’n syniad mor syml, ond mae’n ymwneud â hybu gweithredol, bywyd bob dydd a synnwyr cymunedol. Popeth yn wir, y dylai polisi iaith fod.

Os yw mynd o amgylch yn siarad Cymraeg yn gyhoeddus yn peri i rai pobl fod yn anghysurus, boed hi felly. Ni ddylem adael i iaith canrifoedd ddarfod i arbed nifer bach o ysbeidiau anodd. Dydd Gŵyl Dewi Sant Hapus – Happy St David’s Day.

Confused? Don't speak Welsh? Try this one.

Photograph: Getty Images
Getty
Show Hide image

Why is Labour surging in Wales?

A new poll suggests Labour will not be going gently into that good night. 

Well where did that come from? The first two Welsh opinion polls of the general election campaign had given the Conservatives all-time high levels of support, and suggested that they were on course for an historic breakthrough in Wales. For Labour, in its strongest of all heartlands where it has won every general election from 1922 onwards, this year had looked like a desperate rear-guard action to defend as much of what they held as possible.

But today’s new Welsh Political Barometer poll has shaken things up a bit. It shows Labour support up nine percentage points in a fortnight, to 44 percent. The Conservatives are down seven points, to 34 per cent. Having been apparently on course for major losses, the new poll suggests that Labour may even be able to make ground in Wales: on a uniform swing these figures would project Labour to regain the Gower seat they narrowly lost two years ago.

There has been a clear trend towards Labour in the Britain-wide polls in recent days, while the upwards spike in Conservative support at the start of the campaign has also eroded. Nonetheless, the turnaround in fortunes in Wales appears particularly dramatic. After we had begun to consider the prospect of a genuinely historic election, this latest reading of the public mood suggests something much more in line with the last century of Welsh electoral politics.

What has happened to change things so dramatically? One possibility is always that this is simply an outlier – the "rogue poll" that basic sampling theory suggests will happen every now and then. As us psephologists are often required to say, "it’s just one poll". It may also be, as has been suggested by former party pollster James Morris, that Labour gains across Britain are more apparent than real: a function of a rise in the propensity of Labour supporters to respond to polls.

But if we assume that the direction of change shown by this poll is correct, even if the exact magnitude may not be, what might lie behind this resurgence in Labour’s fortunes in Wales?

One factor may simply be Rhodri Morgan. Sampling for the poll started on Thursday last week – less than a day after the announcement of the death of the much-loved former First Minister. Much of Welsh media coverage of politics in the days since has, understandably, focused on sympathetic accounts of Mr Morgan’s record and legacy. It would hardly be surprising if that had had some positive impact on the poll ratings of Rhodri Morgan’s party – which, we should note, are up significantly in this new poll not only for the general election but also in voting intentions for the Welsh Assembly. If this has played a role, such a sympathy factor is likely to be short-lived: by polling day, people’s minds will probably have refocussed on the electoral choice ahead of them.

But it could also be that Labour’s campaign in Wales is working. While Labour have been making modest ground across Britain, in Wales there has been a determined effort by the party to run a separate campaign from that of the UK-wide party, under the "Welsh Labour" brand that carried them to victory in last year’s devolved election and this year’s local council contests. Today saw the launch of the Welsh Labour manifesto. Unlike two years ago, when the party’s Welsh manifesto was only a modestly Welshed-up version of the UK-wide document, the 2017 Welsh Labour manifesto is a completely separate document. At the launch, First Minister Carwyn Jones – who, despite not being a candidate in this election is fronting the Welsh Labour campaign – did not even mention Jeremy Corbyn.

Carwyn Jones also represented Labour at last week’s ITV-Wales debate – in contrast to 2015, when Labour’s spokesperson was then Shadow Welsh Secretary Owen Smith. Jones gave an effective performance, being probably the best performer alongside Plaid Cymru’s Leanne Wood. In fact, Wood was also a participant in the peculiar, May-less and Corbyn-less, ITV debate in Manchester last Thursday, where she again performed capably. But her party have as yet been wholly unable to turn this public platform into support. The new Welsh poll shows Plaid Cymru down to merely nine percent. Nor are there any signs yet that the election campaign is helping the Liberal Democrats - their six percent support in the new Welsh poll puts them, almost unbelievably, at an even lower level than they secured in the disastrous election of two year ago.

This is only one poll. And the more general narrowing of the polls across Britain will likely lead to further intensification, by the Conservatives and their supporters in the press, of the idea of the election as a choice between Theresa May and Jeremy Corbyn as potential Prime Ministers. Even in Wales, this contrast does not play well for Labour. But parties do not dominate the politics of a nation for nearly a century, as Labour has done in Wales, just by accident. Under a strong Conservative challenge they certainly are, but Welsh Labour is not about to go gently into that good night.

Roger Scully is Professor of Political Science in the Wales Governance Centre at Cardiff University.

0800 7318496