Myfyrdod adeg Gŵyl Ddewi

Heddiw o bob diwrnod, dylem ddathlu mor wyrthiol ydyw ein bod ni yng Nghymru, er i ni gael ein concro yn y drydedd ganrif ar ddeg, a byw yng nghysgod un o brif ieithoedd cyffredin y byd, eto’n medru siarad ein hiaith ein hun. Wedi ein hir hanes dan reolaeth estron, mae’n rhyfeddol odiaeth fod y genedl Gymreig yn medru sefyll mewn ystafell ynghanol eu cymdogion Seisnig a chael sgwrs hollol breifat.

Dengys y cyfrifiad diweddaraf, serch hynny, na allwn fod yn hunanfodlon. Mae dirywiad unwaith yn rhagor yn dynesu’n llechwraidd. Rŷm o hyd yn uwch na lefel 1991 o 581,000 ac mae hyn yn galonogol, ond bod y cyfartaledd o siaradwyr Cymreig wedi gostwng 2% o 2001 i 562,000 (19%).

Felly, mae’r broblem y tynnwyd ein sylw ati gyda’r fath bendantrwydd gan araith “Tynged yr Iaith” Saunders Lewis, ysywaeth, wedi dychwelyd – sut gallwn ni sicrhau nad â’r iaith hynafol hon i ebargofiant yn ystod ein gwyliadwriaeth ni? Nid oes neb eisiau bod yn perthyn i genhedlaeth y bydd yn rhaid iddi gyfaddef ei bod wedi gadael i’r iaith wywo ar y winwydden.

‘Fum i erioed yn byw yng Nghymru, ac mae fy ngwybodaeth o’r Gymraeg yn deillio o ymgomio â’m teulu ac o fynd i Ysgol Gymraeg Llundain tan i mi gyrraedd chwe mlwydd oed. Fe wn i, o brofiad, ei bod yn dra anodd i ddal ati i gadw’r Gymraeg pan nad ydych yn ei defnyddio’n wastadol.

Dyna paham y mae’n rhaid i ni drawsnewid yn gyfangwbl ein holl ymagweddiad at y Gymraeg.

Nid yw gorfodi astudio’r Gymraeg hyd lefel TGAU yn ddim ond gwasanaeth gwefus, os na fydd yn datblygu i fod yn iaith yr iard chwarae, y dafarn a’r siop. Lletchwithdod cymdeithasol pur yw rhan o’r broblem.

O gwrteisi fe siaredir Saesneg gan nifer sylweddol o Gymry mewn lleoedd cyhoeddus i osgoi cau allan pobl na allant, o bosib, fedru’r Gymraeg. Fodd bynnag, er mwyn ei gwneud yn iaith fwy naturiol a phoblogaidd rhaid newid hyn. Gan fod y Cymry’n drwyadl yn y Saesneg mae’n rhy hawdd o lawer ei mabwysiadu fel ein ‘lingua franca’ ninnau hefyd, yn enwedig pan fydd cynifer o bobl Seisnig yn symud i mewn i’r wlad i gymryd mantais o brisoedd rhatach tai.

Nid wyf, o gwbl, yn gwarafun i Saeson, nad ŷnt yn medru’r Gymraeg, ddod i Gymru, ond mae’n rhaid iddynt gyfaddasu â’r Cymry ac nid i’r gwrthwyneb. Unwaith y bydd crynswth beirniadol o bobl na fedrant y Gymraeg, a hynny mewn tref fechan, fe all yn gyflym symud i gymuned i siarad Saesneg yn hytrach na’r Gymraeg.

Byddai dysgu’r Gymraeg dipyn yn llai o ymdrech i ddysgwyr pe gwnaed hi’n iaith dderbyniol yn gyhoeddus. Fe glywais, hyd yn oed, am Saeson a ymdrechodd ddysgu’r Gymraeg, yn achwyn na chânt ddigon o ymarfer, oherwydd, weithian, onid yw pobl yn sicr eich bod yn siarad Cymraeg, fe dybiant nad ydych yn gwneud hynny. Mae angen trawsnewid y cyhoedd dan y camargraff hwnnw yn gadarn yn ôl i’r Gymraeg.

Fy hoff ddyfais ddiweddar i, yw’r bathodynnau ‘Cymraeg’ y gall gweithwyr yn rhywle yng Nghymru eu harddangos i brofi eu bod yn medru’r Gymraeg. Mae hyn yn torri allan y dyfalu lletchwith.

Mae’r newid hwn ymhlŷg â bod yn amyneddgar gyda phobl nad ŷnt yn rhugl. Y duedd naturiol, wrth gwrs, i achub rhywun sy’n cloffi gyda’u Cymraeg yw symud i’r Saesneg yn gyflym, ond mae hyn, mewn gwirionedd yn wrthgynhyrchiol. Sut gallant wella eu Cymraeg fyth ?

Problem arall ynglŷn â chadw’r Gymraeg y tu allan i’r ysgol yw bod rhai rhieni’n ymddangos yn ddrwgdybus ynglŷn â’i gwerth, yn enwedig os nad ydynt yn ei siarad eu hunain. Rhan o hyn yw’r syniad hen-ffasiwn y bydd eu Saesneg yn dioddef os bydd plant yn ceisio ymdopi â iaith arall, ond nid yw hynny wedi ei seilio ar brofiad. Mae’r Saesneg mor gryf ym Mhrydain fel y tuedda plant ddatblygu’n ddwyieithwyr rhugl – gyda’r fantais o ddwy iaith, dwy gelfyddyd a dwy farchnad gwaith. Mae plant Ewrop yn siarad llawer iaith heb unrhyw drafferth. ‘Does yna’r un rheswm na ddylai hyn fod yn berthnasol i Brydain.

Mae’r Bwrdd Addysg Gymraeg yn awr wedi ei ddisodli i wneud lle i Gomisiynydd Newydd y Senedd. ‘Dyw’r Senedd ddim yn nodedig am ei hochr greadigol ac ‘rwyf i’n ofni fod ei chynllun strategol am yr iaith, sydd i’w gyhoeddi eleni, mor ddiffygiol a diddychymyg â’i pholisiau eraill. Felly ‘rwy’n gobeithio y bydd y Senedd yn ymroi i feddwl yn weithredol ac ar lefel leol. Maent yn tueddu canolbwyntio ar yr agwedd swyddogol – cael biliau nwy a ffurflenni Treth Cyngor yn y Gymraeg, ac wrth gwrs, pethau tebyg.

‘Rwyf yn gobeithio y byddant yn meddwl y tu allan i fiwrocratiaeth gan eu bod wedi ymgymryd â’r cyfrioldeb o feithrin ein hiaith. Gobeithiaf am ragor o syniadau fel y bathodynnau Cymreig oren. Mae’n syniad mor syml, ond mae’n ymwneud â hybu gweithredol, bywyd bob dydd a synnwyr cymunedol. Popeth yn wir, y dylai polisi iaith fod.

Os yw mynd o amgylch yn siarad Cymraeg yn gyhoeddus yn peri i rai pobl fod yn anghysurus, boed hi felly. Ni ddylem adael i iaith canrifoedd ddarfod i arbed nifer bach o ysbeidiau anodd. Dydd Gŵyl Dewi Sant Hapus – Happy St David’s Day.

Confused? Don't speak Welsh? Try this one.

Photograph: Getty Images
Getty
Show Hide image

In your 30s? You missed out on £26,000 and you're not even protesting

The 1980s kids seem resigned to their fate - for now. 

Imagine you’re in your thirties, and you’re renting in a shared house, on roughly the same pay you earned five years ago. Now imagine you have a friend, also in their thirties. This friend owns their own home, gets pay rises every year and has a more generous pension to beat. In fact, they are twice as rich as you. 

When you try to talk about how worried you are about your financial situation, the friend shrugs and says: “I was in that situation too.”

Un-friend, right? But this is, in fact, reality. A study from the Institute for Fiscal Studies found that Brits in their early thirties have a median wealth of £27,000. But ten years ago, a thirty something had £53,000. In other words, that unbearable friend is just someone exactly the same as you, who is now in their forties. 

Not only do Brits born in the early 1980s have half the wealth they would have had if they were born in the 1970s, but they are the first generation to be in this position since World War II.  According to the IFS study, each cohort has got progressively richer. But then, just as the 1980s kids were reaching adulthood, a couple of things happened at once.

House prices raced ahead of wages. Employers made pensions less generous. And, at the crucial point that the 1980s kids were finding their feet in the jobs market, the recession struck. The 1980s kids didn’t manage to buy homes in time to take advantage of low mortgage rates. Instead, they are stuck paying increasing amounts of rent. 

If the wealth distribution between someone in their 30s and someone in their 40s is stark, this is only the starting point in intergenerational inequality. The IFS expects pensioners’ incomes to race ahead of workers in the coming decade. 

So why, given this unprecedented reversal in fortunes, are Brits in their early thirties not marching in the streets? Why are they not burning tyres outside the Treasury while shouting: “Give us out £26k back?” 

The obvious fact that no one is going to be protesting their granny’s good fortune aside, it seems one reason for the 1980s kids’ resignation is they are still in denial. One thirty something wrote to The Staggers that the idea of being able to buy a house had become too abstract to worry about. Instead:

“You just try and get through this month and then worry about next month, which is probably self-defeating, but I think it's quite tough to get in the mindset that you're going to put something by so maybe in 10 years you can buy a shoebox a two-hour train ride from where you actually want to be.”

Another reflected that “people keep saying ‘something will turn up’”.

The Staggers turned to our resident thirty something, Yo Zushi, for his thoughts. He agreed with the IFS analysis that the recession mattered:

"We were spoiled by an artificially inflated balloon of cheap credit and growing up was something you did… later. Then the crash came in 2007-2008, and it became something we couldn’t afford to do. 

I would have got round to becoming comfortably off, I tell myself, had I been given another ten years of amoral capitalist boom to do so. Many of those who were born in the early 1970s drifted along, took a nap and woke up in possession of a house, all mod cons and a decent-paying job. But we slightly younger Gen X-ers followed in their slipstream and somehow fell off the edge. Oh well. "

Will the inertia of the1980s kids last? Perhaps – but Zushi sees in the support for Jeremy Corbyn, a swell of feeling at last. “Our lack of access to the life we were promised in our teens has woken many of us up to why things suck. That’s a good thing. 

“And now we have Corbyn to help sort it all out. That’s not meant sarcastically – I really think he’ll do it.”