Myfyrdod adeg Gŵyl Ddewi

Heddiw o bob diwrnod, dylem ddathlu mor wyrthiol ydyw ein bod ni yng Nghymru, er i ni gael ein concro yn y drydedd ganrif ar ddeg, a byw yng nghysgod un o brif ieithoedd cyffredin y byd, eto’n medru siarad ein hiaith ein hun. Wedi ein hir hanes dan reolaeth estron, mae’n rhyfeddol odiaeth fod y genedl Gymreig yn medru sefyll mewn ystafell ynghanol eu cymdogion Seisnig a chael sgwrs hollol breifat.

Dengys y cyfrifiad diweddaraf, serch hynny, na allwn fod yn hunanfodlon. Mae dirywiad unwaith yn rhagor yn dynesu’n llechwraidd. Rŷm o hyd yn uwch na lefel 1991 o 581,000 ac mae hyn yn galonogol, ond bod y cyfartaledd o siaradwyr Cymreig wedi gostwng 2% o 2001 i 562,000 (19%).

Felly, mae’r broblem y tynnwyd ein sylw ati gyda’r fath bendantrwydd gan araith “Tynged yr Iaith” Saunders Lewis, ysywaeth, wedi dychwelyd – sut gallwn ni sicrhau nad â’r iaith hynafol hon i ebargofiant yn ystod ein gwyliadwriaeth ni? Nid oes neb eisiau bod yn perthyn i genhedlaeth y bydd yn rhaid iddi gyfaddef ei bod wedi gadael i’r iaith wywo ar y winwydden.

‘Fum i erioed yn byw yng Nghymru, ac mae fy ngwybodaeth o’r Gymraeg yn deillio o ymgomio â’m teulu ac o fynd i Ysgol Gymraeg Llundain tan i mi gyrraedd chwe mlwydd oed. Fe wn i, o brofiad, ei bod yn dra anodd i ddal ati i gadw’r Gymraeg pan nad ydych yn ei defnyddio’n wastadol.

Dyna paham y mae’n rhaid i ni drawsnewid yn gyfangwbl ein holl ymagweddiad at y Gymraeg.

Nid yw gorfodi astudio’r Gymraeg hyd lefel TGAU yn ddim ond gwasanaeth gwefus, os na fydd yn datblygu i fod yn iaith yr iard chwarae, y dafarn a’r siop. Lletchwithdod cymdeithasol pur yw rhan o’r broblem.

O gwrteisi fe siaredir Saesneg gan nifer sylweddol o Gymry mewn lleoedd cyhoeddus i osgoi cau allan pobl na allant, o bosib, fedru’r Gymraeg. Fodd bynnag, er mwyn ei gwneud yn iaith fwy naturiol a phoblogaidd rhaid newid hyn. Gan fod y Cymry’n drwyadl yn y Saesneg mae’n rhy hawdd o lawer ei mabwysiadu fel ein ‘lingua franca’ ninnau hefyd, yn enwedig pan fydd cynifer o bobl Seisnig yn symud i mewn i’r wlad i gymryd mantais o brisoedd rhatach tai.

Nid wyf, o gwbl, yn gwarafun i Saeson, nad ŷnt yn medru’r Gymraeg, ddod i Gymru, ond mae’n rhaid iddynt gyfaddasu â’r Cymry ac nid i’r gwrthwyneb. Unwaith y bydd crynswth beirniadol o bobl na fedrant y Gymraeg, a hynny mewn tref fechan, fe all yn gyflym symud i gymuned i siarad Saesneg yn hytrach na’r Gymraeg.

Byddai dysgu’r Gymraeg dipyn yn llai o ymdrech i ddysgwyr pe gwnaed hi’n iaith dderbyniol yn gyhoeddus. Fe glywais, hyd yn oed, am Saeson a ymdrechodd ddysgu’r Gymraeg, yn achwyn na chânt ddigon o ymarfer, oherwydd, weithian, onid yw pobl yn sicr eich bod yn siarad Cymraeg, fe dybiant nad ydych yn gwneud hynny. Mae angen trawsnewid y cyhoedd dan y camargraff hwnnw yn gadarn yn ôl i’r Gymraeg.

Fy hoff ddyfais ddiweddar i, yw’r bathodynnau ‘Cymraeg’ y gall gweithwyr yn rhywle yng Nghymru eu harddangos i brofi eu bod yn medru’r Gymraeg. Mae hyn yn torri allan y dyfalu lletchwith.

Mae’r newid hwn ymhlŷg â bod yn amyneddgar gyda phobl nad ŷnt yn rhugl. Y duedd naturiol, wrth gwrs, i achub rhywun sy’n cloffi gyda’u Cymraeg yw symud i’r Saesneg yn gyflym, ond mae hyn, mewn gwirionedd yn wrthgynhyrchiol. Sut gallant wella eu Cymraeg fyth ?

Problem arall ynglŷn â chadw’r Gymraeg y tu allan i’r ysgol yw bod rhai rhieni’n ymddangos yn ddrwgdybus ynglŷn â’i gwerth, yn enwedig os nad ydynt yn ei siarad eu hunain. Rhan o hyn yw’r syniad hen-ffasiwn y bydd eu Saesneg yn dioddef os bydd plant yn ceisio ymdopi â iaith arall, ond nid yw hynny wedi ei seilio ar brofiad. Mae’r Saesneg mor gryf ym Mhrydain fel y tuedda plant ddatblygu’n ddwyieithwyr rhugl – gyda’r fantais o ddwy iaith, dwy gelfyddyd a dwy farchnad gwaith. Mae plant Ewrop yn siarad llawer iaith heb unrhyw drafferth. ‘Does yna’r un rheswm na ddylai hyn fod yn berthnasol i Brydain.

Mae’r Bwrdd Addysg Gymraeg yn awr wedi ei ddisodli i wneud lle i Gomisiynydd Newydd y Senedd. ‘Dyw’r Senedd ddim yn nodedig am ei hochr greadigol ac ‘rwyf i’n ofni fod ei chynllun strategol am yr iaith, sydd i’w gyhoeddi eleni, mor ddiffygiol a diddychymyg â’i pholisiau eraill. Felly ‘rwy’n gobeithio y bydd y Senedd yn ymroi i feddwl yn weithredol ac ar lefel leol. Maent yn tueddu canolbwyntio ar yr agwedd swyddogol – cael biliau nwy a ffurflenni Treth Cyngor yn y Gymraeg, ac wrth gwrs, pethau tebyg.

‘Rwyf yn gobeithio y byddant yn meddwl y tu allan i fiwrocratiaeth gan eu bod wedi ymgymryd â’r cyfrioldeb o feithrin ein hiaith. Gobeithiaf am ragor o syniadau fel y bathodynnau Cymreig oren. Mae’n syniad mor syml, ond mae’n ymwneud â hybu gweithredol, bywyd bob dydd a synnwyr cymunedol. Popeth yn wir, y dylai polisi iaith fod.

Os yw mynd o amgylch yn siarad Cymraeg yn gyhoeddus yn peri i rai pobl fod yn anghysurus, boed hi felly. Ni ddylem adael i iaith canrifoedd ddarfod i arbed nifer bach o ysbeidiau anodd. Dydd Gŵyl Dewi Sant Hapus – Happy St David’s Day.

Confused? Don't speak Welsh? Try this one.

Photograph: Getty Images
Getty
Show Hide image

Labour's establishment suspects a Momentum conspiracy - they're right

Bernie Sanders-style organisers are determined to rewire the party's machine.  

If you wanted to understand the basic dynamics of this year’s Labour leadership contest, Brighton and Hove District Labour Party is a good microcosm. On Saturday 9 July, a day before Angela Eagle was to announce her leadership bid, hundreds of members flooded into its AGM. Despite the room having a capacity of over 250, the meeting had to be held in three batches, with members forming an orderly queue. The result of the massive turnout was clear in political terms – pro-Corbyn candidates won every position on the local executive committee. 

Many in the room hailed the turnout and the result. But others claimed that some in the crowd had engaged in abuse and harassment.The national party decided that, rather than first investigate individuals, it would suspend Brighton and Hove. Add this to the national ban on local meetings and events during the leadership election, and it is easy to see why Labour seems to have an uneasy relationship with mass politics. To put it a less neutral way, the party machine is in a state of open warfare against Corbyn and his supporters.

Brighton and Hove illustrates how local activists have continued to organise – in an even more innovative and effective way than before. On Thursday 21 July, the week following the CLP’s suspension, the local Momentum group organised a mass meeting. More than 200 people showed up, with the mood defiant and pumped up.  Rather than listen to speeches, the room then became a road test for a new "campaign meetup", a more modestly titled version of the "barnstorms" used by the Bernie Sanders campaign. Activists broke up into small groups to discuss the strategy of the campaign and then even smaller groups to organise action on a very local level. By the end of the night, 20 phonebanking sessions had been planned at a branch level over the following week. 

In the past, organising inside the Labour Party was seen as a slightly cloak and dagger affair. When the Labour Party bureaucracy expelled leftwing activists in past decades, many on went further underground, organising in semi-secrecy. Now, Momentum is doing the exact opposite. 

The emphasis of the Corbyn campaign is on making its strategy, volunteer hubs and events listings as open and accessible as possible. Interactive maps will allow local activists to advertise hundreds of events, and then contact people in their area. When they gather to phonebank in they will be using a custom-built web app which will enable tens of thousands of callers to ring hundreds of thousands of numbers, from wherever they are.

As Momentum has learned to its cost, there is a trade-off between a campaign’s openness and its ability to stage manage events. But in the new politics of the Labour party, in which both the numbers of interested people and the capacity to connect with them directly are increasing exponentially, there is simply no contest. In order to win the next general election, Labour will have to master these tactics on a much bigger scale. The leadership election is the road test. 

Even many moderates seem to accept that the days of simply triangulating towards the centre and getting cozy with the Murdoch press are over. Labour needs to reach people and communities directly with an ambitious digital strategy and an army of self-organising activists. It is this kind of mass politics that delivered a "no" vote in Greece’s referendum on the terms of the Eurozone bailout last summer – defying pretty much the whole of the media, business and political establishment. 

The problem for Corbyn's challenger, Owen Smith, is that many of his backers have an open problem with this type of mass politics. Rather than investigate allegations of abuse, they have supported the suspension of CLPs. Rather than seeing the heightened emotions that come with mass mobilisations as side-effects which needs to be controlled, they have sought to joins unconnected acts of harassment, in order to smear Jeremy Corbyn. The MP Ben Bradshaw has even seemed to accuse Momentum of organising a conspiracy to physically attack Labour MPs.

The real conspiracy is much bigger than that. Hundreds of thousands of people are arriving, enthusiastic and determined, into the Labour party. These people, and their ability to convince the communities of which they are a part, threaten Britain’s political equilibrium, both the Conservatives and the Labour establishment. When the greatest hope for Labour becomes your greatest nightmare, you have good call to feel alarmed.