Myfyrdod adeg Gŵyl Ddewi

Heddiw o bob diwrnod, dylem ddathlu mor wyrthiol ydyw ein bod ni yng Nghymru, er i ni gael ein concro yn y drydedd ganrif ar ddeg, a byw yng nghysgod un o brif ieithoedd cyffredin y byd, eto’n medru siarad ein hiaith ein hun. Wedi ein hir hanes dan reolaeth estron, mae’n rhyfeddol odiaeth fod y genedl Gymreig yn medru sefyll mewn ystafell ynghanol eu cymdogion Seisnig a chael sgwrs hollol breifat.

Dengys y cyfrifiad diweddaraf, serch hynny, na allwn fod yn hunanfodlon. Mae dirywiad unwaith yn rhagor yn dynesu’n llechwraidd. Rŷm o hyd yn uwch na lefel 1991 o 581,000 ac mae hyn yn galonogol, ond bod y cyfartaledd o siaradwyr Cymreig wedi gostwng 2% o 2001 i 562,000 (19%).

Felly, mae’r broblem y tynnwyd ein sylw ati gyda’r fath bendantrwydd gan araith “Tynged yr Iaith” Saunders Lewis, ysywaeth, wedi dychwelyd – sut gallwn ni sicrhau nad â’r iaith hynafol hon i ebargofiant yn ystod ein gwyliadwriaeth ni? Nid oes neb eisiau bod yn perthyn i genhedlaeth y bydd yn rhaid iddi gyfaddef ei bod wedi gadael i’r iaith wywo ar y winwydden.

‘Fum i erioed yn byw yng Nghymru, ac mae fy ngwybodaeth o’r Gymraeg yn deillio o ymgomio â’m teulu ac o fynd i Ysgol Gymraeg Llundain tan i mi gyrraedd chwe mlwydd oed. Fe wn i, o brofiad, ei bod yn dra anodd i ddal ati i gadw’r Gymraeg pan nad ydych yn ei defnyddio’n wastadol.

Dyna paham y mae’n rhaid i ni drawsnewid yn gyfangwbl ein holl ymagweddiad at y Gymraeg.

Nid yw gorfodi astudio’r Gymraeg hyd lefel TGAU yn ddim ond gwasanaeth gwefus, os na fydd yn datblygu i fod yn iaith yr iard chwarae, y dafarn a’r siop. Lletchwithdod cymdeithasol pur yw rhan o’r broblem.

O gwrteisi fe siaredir Saesneg gan nifer sylweddol o Gymry mewn lleoedd cyhoeddus i osgoi cau allan pobl na allant, o bosib, fedru’r Gymraeg. Fodd bynnag, er mwyn ei gwneud yn iaith fwy naturiol a phoblogaidd rhaid newid hyn. Gan fod y Cymry’n drwyadl yn y Saesneg mae’n rhy hawdd o lawer ei mabwysiadu fel ein ‘lingua franca’ ninnau hefyd, yn enwedig pan fydd cynifer o bobl Seisnig yn symud i mewn i’r wlad i gymryd mantais o brisoedd rhatach tai.

Nid wyf, o gwbl, yn gwarafun i Saeson, nad ŷnt yn medru’r Gymraeg, ddod i Gymru, ond mae’n rhaid iddynt gyfaddasu â’r Cymry ac nid i’r gwrthwyneb. Unwaith y bydd crynswth beirniadol o bobl na fedrant y Gymraeg, a hynny mewn tref fechan, fe all yn gyflym symud i gymuned i siarad Saesneg yn hytrach na’r Gymraeg.

Byddai dysgu’r Gymraeg dipyn yn llai o ymdrech i ddysgwyr pe gwnaed hi’n iaith dderbyniol yn gyhoeddus. Fe glywais, hyd yn oed, am Saeson a ymdrechodd ddysgu’r Gymraeg, yn achwyn na chânt ddigon o ymarfer, oherwydd, weithian, onid yw pobl yn sicr eich bod yn siarad Cymraeg, fe dybiant nad ydych yn gwneud hynny. Mae angen trawsnewid y cyhoedd dan y camargraff hwnnw yn gadarn yn ôl i’r Gymraeg.

Fy hoff ddyfais ddiweddar i, yw’r bathodynnau ‘Cymraeg’ y gall gweithwyr yn rhywle yng Nghymru eu harddangos i brofi eu bod yn medru’r Gymraeg. Mae hyn yn torri allan y dyfalu lletchwith.

Mae’r newid hwn ymhlŷg â bod yn amyneddgar gyda phobl nad ŷnt yn rhugl. Y duedd naturiol, wrth gwrs, i achub rhywun sy’n cloffi gyda’u Cymraeg yw symud i’r Saesneg yn gyflym, ond mae hyn, mewn gwirionedd yn wrthgynhyrchiol. Sut gallant wella eu Cymraeg fyth ?

Problem arall ynglŷn â chadw’r Gymraeg y tu allan i’r ysgol yw bod rhai rhieni’n ymddangos yn ddrwgdybus ynglŷn â’i gwerth, yn enwedig os nad ydynt yn ei siarad eu hunain. Rhan o hyn yw’r syniad hen-ffasiwn y bydd eu Saesneg yn dioddef os bydd plant yn ceisio ymdopi â iaith arall, ond nid yw hynny wedi ei seilio ar brofiad. Mae’r Saesneg mor gryf ym Mhrydain fel y tuedda plant ddatblygu’n ddwyieithwyr rhugl – gyda’r fantais o ddwy iaith, dwy gelfyddyd a dwy farchnad gwaith. Mae plant Ewrop yn siarad llawer iaith heb unrhyw drafferth. ‘Does yna’r un rheswm na ddylai hyn fod yn berthnasol i Brydain.

Mae’r Bwrdd Addysg Gymraeg yn awr wedi ei ddisodli i wneud lle i Gomisiynydd Newydd y Senedd. ‘Dyw’r Senedd ddim yn nodedig am ei hochr greadigol ac ‘rwyf i’n ofni fod ei chynllun strategol am yr iaith, sydd i’w gyhoeddi eleni, mor ddiffygiol a diddychymyg â’i pholisiau eraill. Felly ‘rwy’n gobeithio y bydd y Senedd yn ymroi i feddwl yn weithredol ac ar lefel leol. Maent yn tueddu canolbwyntio ar yr agwedd swyddogol – cael biliau nwy a ffurflenni Treth Cyngor yn y Gymraeg, ac wrth gwrs, pethau tebyg.

‘Rwyf yn gobeithio y byddant yn meddwl y tu allan i fiwrocratiaeth gan eu bod wedi ymgymryd â’r cyfrioldeb o feithrin ein hiaith. Gobeithiaf am ragor o syniadau fel y bathodynnau Cymreig oren. Mae’n syniad mor syml, ond mae’n ymwneud â hybu gweithredol, bywyd bob dydd a synnwyr cymunedol. Popeth yn wir, y dylai polisi iaith fod.

Os yw mynd o amgylch yn siarad Cymraeg yn gyhoeddus yn peri i rai pobl fod yn anghysurus, boed hi felly. Ni ddylem adael i iaith canrifoedd ddarfod i arbed nifer bach o ysbeidiau anodd. Dydd Gŵyl Dewi Sant Hapus – Happy St David’s Day.

Confused? Don't speak Welsh? Try this one.

Photograph: Getty Images
Qusai Al Shidi/Flickr
Show Hide image

I can’t follow Marie Kondo's advice – even an empty Wotsits packet “sparks joy” in me

I thought I’d give her loopy, OCD theories a go, but when I held up an empty Wotsits bag I was suffused with so many happy memories of the time we’d spent together that I couldn’t bear to throw it away.

I have been brooding lately on the Japanese tidying freak Marie Kondo. (I forgot her name so I typed “Japanese tidying freak” into Google, and it was a great help.) The “Japanese” bit is excusable in this context, and explains a bit, as I gather Japan is more on the case with the whole “being tidy” thing than Britain, but still.

Apart from telling us that we need to take an enormous amount of care, to the point where we perform origami when we fold our underpants, which is pretty much where she lost me, she advises us to throw away anything that does not, when you hold it, “spark joy”. Perhaps I have too much joy in my life. I thought I’d give her loopy, OCD theories a go, but when I held up an empty Wotsits bag I was suffused with so many happy memories of the time we’d spent together that I couldn’t bear to throw it away.

After a while I gave up on this because I was getting a bit too happy with all the memories, so then I thought to myself, about her: “This is someone who isn’t getting laid enough,” and then I decided that was a crude and ungallant thought, and besides, who am I to wag the finger? At least if she invites someone to her bedroom no one is going to run screaming from it, as they would if I invited anyone to my boudoir. (Etym: from the French “bouder”, to sulk. How very apt in my case.) Marie Kondo – should bizarre circumstance ever conspire to bring her to the threshold – would run screaming from the Hovel before she’d even alighted the stairs from the front door.

I contemplate my bedroom. As I write, the cleaning lady is in it. To say that I have to spend half an hour cleaning out empty Wotsits packets, and indeed wotnot, before I let her in there should give you some idea of how shameful it has got. And even then I have to pay her to do so.

A girlfriend who used to be referred to often in these pages, though I think the term should be a rather less flippant one than “girlfriend”, managed to get round my natural messiness problem by inventing a game called “keep or chuck”.

She even made up a theme song for it, to the tune from the old Spiderman TV show. She would show me some object, which was not really rubbish, but usually a book (it may not surprise you to learn that it is the piles of books that cause most of the clutter here), and say, “Keep or chuck?” in the manner of a high-speed game show host. At one point I vacillated and so she then pointed at herself and said, “Keep or chuck?” I got the message.

These days the chances of a woman getting into the bedroom are remote. For one thing, you can’t just walk down the street and whistle for one much as one would hail a cab, although my daughter is often baffled by my ability to attract females, and suspects I have some kind of “mind ray”. Well, if I ever did it’s on the blink now, and not only that – right now, I’m not even particularly bothered that it’s on the blink. Because, for another thing, I would frankly not care to inflict myself upon anyone else at the moment.

It was all a bit of a giggle eight years ago, when I was wheeled out of the family home and left to my own devices. Of course, when I say “a bit of a giggle”, I mean “terrifying and miserable”, but I had rather fewer miles on the clock than I do now, and a man can, I think, get away with a little bit more scampish behaviour, and entertain a few more illusions about the future and his own plausibility as a character, when he is squarely in his mid-forties than when he is approaching, at speed, his middle fifties.

Death has rather a lot to do with it, I suppose. I had not actually seen, or touched, a dead body until I saw, and touched, my own father’s a few weeks ago. That’s what turns an abstract into a concrete reality. You finally put that to one side and gird up your loins – and then bloody David Bowie snuffs it, and you find yourself watching the videos for “Blackstar” and “Lazarus” over and over again, and reach the inescapable conclusion that death is not only incredibly unpleasant, it is also remorseless and very much nearer than you think.

And would you, dear reader, want to be involved with anyone who kept thinking along those lines? I mean, even if he learned how to fold his undercrackers into an upright cylinder, like a napkin at a fancy restaurant, before putting them in his drawer? When he doesn’t even have a drawer?

Nicholas Lezard is a literary critic for the Guardian and also writes for the Independent. He writes the Down and Out in London column for the New Statesman.

This article first appeared in the 05 February 2015 issue of the New Statesman, Putin's war