Myfyrdod adeg Gŵyl Ddewi

Heddiw o bob diwrnod, dylem ddathlu mor wyrthiol ydyw ein bod ni yng Nghymru, er i ni gael ein concro yn y drydedd ganrif ar ddeg, a byw yng nghysgod un o brif ieithoedd cyffredin y byd, eto’n medru siarad ein hiaith ein hun. Wedi ein hir hanes dan reolaeth estron, mae’n rhyfeddol odiaeth fod y genedl Gymreig yn medru sefyll mewn ystafell ynghanol eu cymdogion Seisnig a chael sgwrs hollol breifat.

Dengys y cyfrifiad diweddaraf, serch hynny, na allwn fod yn hunanfodlon. Mae dirywiad unwaith yn rhagor yn dynesu’n llechwraidd. Rŷm o hyd yn uwch na lefel 1991 o 581,000 ac mae hyn yn galonogol, ond bod y cyfartaledd o siaradwyr Cymreig wedi gostwng 2% o 2001 i 562,000 (19%).

Felly, mae’r broblem y tynnwyd ein sylw ati gyda’r fath bendantrwydd gan araith “Tynged yr Iaith” Saunders Lewis, ysywaeth, wedi dychwelyd – sut gallwn ni sicrhau nad â’r iaith hynafol hon i ebargofiant yn ystod ein gwyliadwriaeth ni? Nid oes neb eisiau bod yn perthyn i genhedlaeth y bydd yn rhaid iddi gyfaddef ei bod wedi gadael i’r iaith wywo ar y winwydden.

‘Fum i erioed yn byw yng Nghymru, ac mae fy ngwybodaeth o’r Gymraeg yn deillio o ymgomio â’m teulu ac o fynd i Ysgol Gymraeg Llundain tan i mi gyrraedd chwe mlwydd oed. Fe wn i, o brofiad, ei bod yn dra anodd i ddal ati i gadw’r Gymraeg pan nad ydych yn ei defnyddio’n wastadol.

Dyna paham y mae’n rhaid i ni drawsnewid yn gyfangwbl ein holl ymagweddiad at y Gymraeg.

Nid yw gorfodi astudio’r Gymraeg hyd lefel TGAU yn ddim ond gwasanaeth gwefus, os na fydd yn datblygu i fod yn iaith yr iard chwarae, y dafarn a’r siop. Lletchwithdod cymdeithasol pur yw rhan o’r broblem.

O gwrteisi fe siaredir Saesneg gan nifer sylweddol o Gymry mewn lleoedd cyhoeddus i osgoi cau allan pobl na allant, o bosib, fedru’r Gymraeg. Fodd bynnag, er mwyn ei gwneud yn iaith fwy naturiol a phoblogaidd rhaid newid hyn. Gan fod y Cymry’n drwyadl yn y Saesneg mae’n rhy hawdd o lawer ei mabwysiadu fel ein ‘lingua franca’ ninnau hefyd, yn enwedig pan fydd cynifer o bobl Seisnig yn symud i mewn i’r wlad i gymryd mantais o brisoedd rhatach tai.

Nid wyf, o gwbl, yn gwarafun i Saeson, nad ŷnt yn medru’r Gymraeg, ddod i Gymru, ond mae’n rhaid iddynt gyfaddasu â’r Cymry ac nid i’r gwrthwyneb. Unwaith y bydd crynswth beirniadol o bobl na fedrant y Gymraeg, a hynny mewn tref fechan, fe all yn gyflym symud i gymuned i siarad Saesneg yn hytrach na’r Gymraeg.

Byddai dysgu’r Gymraeg dipyn yn llai o ymdrech i ddysgwyr pe gwnaed hi’n iaith dderbyniol yn gyhoeddus. Fe glywais, hyd yn oed, am Saeson a ymdrechodd ddysgu’r Gymraeg, yn achwyn na chânt ddigon o ymarfer, oherwydd, weithian, onid yw pobl yn sicr eich bod yn siarad Cymraeg, fe dybiant nad ydych yn gwneud hynny. Mae angen trawsnewid y cyhoedd dan y camargraff hwnnw yn gadarn yn ôl i’r Gymraeg.

Fy hoff ddyfais ddiweddar i, yw’r bathodynnau ‘Cymraeg’ y gall gweithwyr yn rhywle yng Nghymru eu harddangos i brofi eu bod yn medru’r Gymraeg. Mae hyn yn torri allan y dyfalu lletchwith.

Mae’r newid hwn ymhlŷg â bod yn amyneddgar gyda phobl nad ŷnt yn rhugl. Y duedd naturiol, wrth gwrs, i achub rhywun sy’n cloffi gyda’u Cymraeg yw symud i’r Saesneg yn gyflym, ond mae hyn, mewn gwirionedd yn wrthgynhyrchiol. Sut gallant wella eu Cymraeg fyth ?

Problem arall ynglŷn â chadw’r Gymraeg y tu allan i’r ysgol yw bod rhai rhieni’n ymddangos yn ddrwgdybus ynglŷn â’i gwerth, yn enwedig os nad ydynt yn ei siarad eu hunain. Rhan o hyn yw’r syniad hen-ffasiwn y bydd eu Saesneg yn dioddef os bydd plant yn ceisio ymdopi â iaith arall, ond nid yw hynny wedi ei seilio ar brofiad. Mae’r Saesneg mor gryf ym Mhrydain fel y tuedda plant ddatblygu’n ddwyieithwyr rhugl – gyda’r fantais o ddwy iaith, dwy gelfyddyd a dwy farchnad gwaith. Mae plant Ewrop yn siarad llawer iaith heb unrhyw drafferth. ‘Does yna’r un rheswm na ddylai hyn fod yn berthnasol i Brydain.

Mae’r Bwrdd Addysg Gymraeg yn awr wedi ei ddisodli i wneud lle i Gomisiynydd Newydd y Senedd. ‘Dyw’r Senedd ddim yn nodedig am ei hochr greadigol ac ‘rwyf i’n ofni fod ei chynllun strategol am yr iaith, sydd i’w gyhoeddi eleni, mor ddiffygiol a diddychymyg â’i pholisiau eraill. Felly ‘rwy’n gobeithio y bydd y Senedd yn ymroi i feddwl yn weithredol ac ar lefel leol. Maent yn tueddu canolbwyntio ar yr agwedd swyddogol – cael biliau nwy a ffurflenni Treth Cyngor yn y Gymraeg, ac wrth gwrs, pethau tebyg.

‘Rwyf yn gobeithio y byddant yn meddwl y tu allan i fiwrocratiaeth gan eu bod wedi ymgymryd â’r cyfrioldeb o feithrin ein hiaith. Gobeithiaf am ragor o syniadau fel y bathodynnau Cymreig oren. Mae’n syniad mor syml, ond mae’n ymwneud â hybu gweithredol, bywyd bob dydd a synnwyr cymunedol. Popeth yn wir, y dylai polisi iaith fod.

Os yw mynd o amgylch yn siarad Cymraeg yn gyhoeddus yn peri i rai pobl fod yn anghysurus, boed hi felly. Ni ddylem adael i iaith canrifoedd ddarfod i arbed nifer bach o ysbeidiau anodd. Dydd Gŵyl Dewi Sant Hapus – Happy St David’s Day.

Confused? Don't speak Welsh? Try this one.

Photograph: Getty Images
Photo: Getty
Show Hide image

The rise of the green mayor – Sadiq Khan and the politics of clean energy

At an event at Tate Modern, Sadiq Khan pledged to clean up London's act.

On Thursday night, deep in the bowls of Tate Modern’s turbine hall, London Mayor Sadiq Khan renewed his promise to make the capital a world leader in clean energy and air. Yet his focus was as much on people as power plants – in particular, the need for local authorities to lead where central governments will not.

Khan was there to introduce the screening of a new documentary, From the Ashes, about the demise of the American coal industry. As he noted, Britain continues to battle against the legacy of fossil fuels: “In London today we burn very little coal but we are facing new air pollution challenges brought about for different reasons." 

At a time when the world's leaders are struggling to keep international agreements on climate change afloat, what can mayors do? Khan has pledged to buy only hybrid and zero-emissions buses from next year, and is working towards London becoming a zero carbon city.

Khan has, of course, also gained heroic status for being a bête noire of climate-change-denier-in-chief Donald Trump. On the US president's withdrawal from the Paris Agreement, Khan quipped: “If only he had withdrawn from Twitter.” He had more favourable things to say about the former mayor of New York and climate change activist Michael Bloomberg, who Khan said hailed from “the second greatest city in the world.”

Yet behind his humour was a serious point. Local authorities are having to pick up where both countries' central governments are leaving a void – in improving our air and supporting renewable technology and jobs. Most concerning of all, perhaps, is the way that interest groups representing business are slashing away at the regulations which protect public health, and claiming it as a virtue.

In the UK, documents leaked to Greenpeace’s energy desk show that a government-backed initiative considered proposals for reducing EU rules on fire-safety on the very day of the Grenfell Tower fire. The director of this Red Tape Initiative, Nick Tyrone, told the Guardian that these proposals were rejected. Yet government attempts to water down other EU regulations, such as the energy efficiency directive, still stand.

In America, this blame-game is even more highly charged. Republicans have sworn to replace what they describe as Obama’s “war on coal” with a war on regulation. “I am taking historic steps to lift the restrictions on American energy, to reverse government intrusion, and to cancel job-killing regulations,” Trump announced in March. While he has vowed “to promote clean air and clear water,” he has almost simultaneously signed an order to unravel the Clean Water Rule.

This rhetoric is hurting the very people it claims to protect: miners. From the Ashes shows the many ways that the industry harms wider public health, from water contamination, to air pollution. It also makes a strong case that the American coal industry is in terminal decline, regardless of possibile interventions from government or carbon capture.

Charities like Bloomberg can only do so much to pick up the pieces. The foundation, which helped fund the film, now not only helps support job training programs in coal communities after the Trump administration pulled their funding, but in recent weeks it also promised $15m to UN efforts to tackle climate change – again to help cover Trump's withdrawal from Paris Agreement. “I'm a bit worried about how many cards we're going to have to keep adding to the end of the film”, joked Antha Williams, a Bloomberg representative at the screening, with gallows humour.

Hope also lies with local governments and mayors. The publication of the mayor’s own environment strategy is coming “soon”. Speaking in panel discussion after the film, his deputy mayor for environment and energy, Shirley Rodrigues, described the move to a cleaner future as "an inevitable transition".

Confronting the troubled legacies of our fossil fuel past will not be easy. "We have our own experiences here of our coal mining communities being devastated by the closure of their mines," said Khan. But clean air begins with clean politics; maintaining old ways at the price of health is not one any government must pay. 

'From The Ashes' will premiere on National Geograhpic in the United Kingdom at 9pm on Tuesday, June 27th.

India Bourke is an environment writer and editorial assistant at the New Statesman.

0800 7318496