Myfyrdod adeg Gŵyl Ddewi

Heddiw o bob diwrnod, dylem ddathlu mor wyrthiol ydyw ein bod ni yng Nghymru, er i ni gael ein concro yn y drydedd ganrif ar ddeg, a byw yng nghysgod un o brif ieithoedd cyffredin y byd, eto’n medru siarad ein hiaith ein hun. Wedi ein hir hanes dan reolaeth estron, mae’n rhyfeddol odiaeth fod y genedl Gymreig yn medru sefyll mewn ystafell ynghanol eu cymdogion Seisnig a chael sgwrs hollol breifat.

Dengys y cyfrifiad diweddaraf, serch hynny, na allwn fod yn hunanfodlon. Mae dirywiad unwaith yn rhagor yn dynesu’n llechwraidd. Rŷm o hyd yn uwch na lefel 1991 o 581,000 ac mae hyn yn galonogol, ond bod y cyfartaledd o siaradwyr Cymreig wedi gostwng 2% o 2001 i 562,000 (19%).

Felly, mae’r broblem y tynnwyd ein sylw ati gyda’r fath bendantrwydd gan araith “Tynged yr Iaith” Saunders Lewis, ysywaeth, wedi dychwelyd – sut gallwn ni sicrhau nad â’r iaith hynafol hon i ebargofiant yn ystod ein gwyliadwriaeth ni? Nid oes neb eisiau bod yn perthyn i genhedlaeth y bydd yn rhaid iddi gyfaddef ei bod wedi gadael i’r iaith wywo ar y winwydden.

‘Fum i erioed yn byw yng Nghymru, ac mae fy ngwybodaeth o’r Gymraeg yn deillio o ymgomio â’m teulu ac o fynd i Ysgol Gymraeg Llundain tan i mi gyrraedd chwe mlwydd oed. Fe wn i, o brofiad, ei bod yn dra anodd i ddal ati i gadw’r Gymraeg pan nad ydych yn ei defnyddio’n wastadol.

Dyna paham y mae’n rhaid i ni drawsnewid yn gyfangwbl ein holl ymagweddiad at y Gymraeg.

Nid yw gorfodi astudio’r Gymraeg hyd lefel TGAU yn ddim ond gwasanaeth gwefus, os na fydd yn datblygu i fod yn iaith yr iard chwarae, y dafarn a’r siop. Lletchwithdod cymdeithasol pur yw rhan o’r broblem.

O gwrteisi fe siaredir Saesneg gan nifer sylweddol o Gymry mewn lleoedd cyhoeddus i osgoi cau allan pobl na allant, o bosib, fedru’r Gymraeg. Fodd bynnag, er mwyn ei gwneud yn iaith fwy naturiol a phoblogaidd rhaid newid hyn. Gan fod y Cymry’n drwyadl yn y Saesneg mae’n rhy hawdd o lawer ei mabwysiadu fel ein ‘lingua franca’ ninnau hefyd, yn enwedig pan fydd cynifer o bobl Seisnig yn symud i mewn i’r wlad i gymryd mantais o brisoedd rhatach tai.

Nid wyf, o gwbl, yn gwarafun i Saeson, nad ŷnt yn medru’r Gymraeg, ddod i Gymru, ond mae’n rhaid iddynt gyfaddasu â’r Cymry ac nid i’r gwrthwyneb. Unwaith y bydd crynswth beirniadol o bobl na fedrant y Gymraeg, a hynny mewn tref fechan, fe all yn gyflym symud i gymuned i siarad Saesneg yn hytrach na’r Gymraeg.

Byddai dysgu’r Gymraeg dipyn yn llai o ymdrech i ddysgwyr pe gwnaed hi’n iaith dderbyniol yn gyhoeddus. Fe glywais, hyd yn oed, am Saeson a ymdrechodd ddysgu’r Gymraeg, yn achwyn na chânt ddigon o ymarfer, oherwydd, weithian, onid yw pobl yn sicr eich bod yn siarad Cymraeg, fe dybiant nad ydych yn gwneud hynny. Mae angen trawsnewid y cyhoedd dan y camargraff hwnnw yn gadarn yn ôl i’r Gymraeg.

Fy hoff ddyfais ddiweddar i, yw’r bathodynnau ‘Cymraeg’ y gall gweithwyr yn rhywle yng Nghymru eu harddangos i brofi eu bod yn medru’r Gymraeg. Mae hyn yn torri allan y dyfalu lletchwith.

Mae’r newid hwn ymhlŷg â bod yn amyneddgar gyda phobl nad ŷnt yn rhugl. Y duedd naturiol, wrth gwrs, i achub rhywun sy’n cloffi gyda’u Cymraeg yw symud i’r Saesneg yn gyflym, ond mae hyn, mewn gwirionedd yn wrthgynhyrchiol. Sut gallant wella eu Cymraeg fyth ?

Problem arall ynglŷn â chadw’r Gymraeg y tu allan i’r ysgol yw bod rhai rhieni’n ymddangos yn ddrwgdybus ynglŷn â’i gwerth, yn enwedig os nad ydynt yn ei siarad eu hunain. Rhan o hyn yw’r syniad hen-ffasiwn y bydd eu Saesneg yn dioddef os bydd plant yn ceisio ymdopi â iaith arall, ond nid yw hynny wedi ei seilio ar brofiad. Mae’r Saesneg mor gryf ym Mhrydain fel y tuedda plant ddatblygu’n ddwyieithwyr rhugl – gyda’r fantais o ddwy iaith, dwy gelfyddyd a dwy farchnad gwaith. Mae plant Ewrop yn siarad llawer iaith heb unrhyw drafferth. ‘Does yna’r un rheswm na ddylai hyn fod yn berthnasol i Brydain.

Mae’r Bwrdd Addysg Gymraeg yn awr wedi ei ddisodli i wneud lle i Gomisiynydd Newydd y Senedd. ‘Dyw’r Senedd ddim yn nodedig am ei hochr greadigol ac ‘rwyf i’n ofni fod ei chynllun strategol am yr iaith, sydd i’w gyhoeddi eleni, mor ddiffygiol a diddychymyg â’i pholisiau eraill. Felly ‘rwy’n gobeithio y bydd y Senedd yn ymroi i feddwl yn weithredol ac ar lefel leol. Maent yn tueddu canolbwyntio ar yr agwedd swyddogol – cael biliau nwy a ffurflenni Treth Cyngor yn y Gymraeg, ac wrth gwrs, pethau tebyg.

‘Rwyf yn gobeithio y byddant yn meddwl y tu allan i fiwrocratiaeth gan eu bod wedi ymgymryd â’r cyfrioldeb o feithrin ein hiaith. Gobeithiaf am ragor o syniadau fel y bathodynnau Cymreig oren. Mae’n syniad mor syml, ond mae’n ymwneud â hybu gweithredol, bywyd bob dydd a synnwyr cymunedol. Popeth yn wir, y dylai polisi iaith fod.

Os yw mynd o amgylch yn siarad Cymraeg yn gyhoeddus yn peri i rai pobl fod yn anghysurus, boed hi felly. Ni ddylem adael i iaith canrifoedd ddarfod i arbed nifer bach o ysbeidiau anodd. Dydd Gŵyl Dewi Sant Hapus – Happy St David’s Day.

Confused? Don't speak Welsh? Try this one.

Photograph: Getty Images
Getty
Show Hide image

Let's face it: supporting Spurs is basically a form of charity

Now, for my biggest donation yet . . .

I gazed in awe at the new stadium, the future home of Spurs, wondering where my treasures will go. It is going to be one of the architectural wonders of the modern world (football stadia division), yet at the same time it seems ancient, archaic, a Roman ruin, very much like an amphitheatre I once saw in Croatia. It’s at the stage in a new construction when you can see all the bones and none of the flesh, with huge tiers soaring up into the sky. You can’t tell if it’s going or coming, a past perfect ruin or a perfect future model.

It has been so annoying at White Hart Lane this past year or so, having to walk round walkways and under awnings and dodge fences and hoardings, losing all sense of direction. Millions of pounds were being poured into what appeared to be a hole in the ground. The new stadium will replace part of one end of the present one, which was built in 1898. It has been hard not to be unaware of what’s going on, continually asking ourselves, as we take our seats: did the earth move for you?

Now, at long last, you can see what will be there, when it emerges from the scaffolding in another year. Awesome, of course. And, har, har, it will hold more people than Arsenal’s new home by 1,000 (61,000, as opposed to the puny Emirates, with only 60,000). At each home game, I am thinking about the future, wondering how my treasures will fare: will they be happy there?

No, I don’t mean Harry Kane, Danny Rose and Kyle Walker – local as well as national treasures. Not many Prem teams these days can boast quite as many English persons in their ranks. I mean my treasures, stuff wot I have been collecting these past 50 years.

About ten years ago, I went to a shareholders’ meeting at White Hart Lane when the embryonic plans for the new stadium were being announced. I stood up when questions were called for and asked the chairman, Daniel Levy, about having a museum in the new stadium. I told him that Man United had made £1m the previous year from their museum. Surely Spurs should make room for one in the brave new mega-stadium – to show off our long and proud history, delight the fans and all those interested in football history and make a few bob.

He mumbled something – fluent enough, as he did go to Cambridge – but gave nothing away, like the PM caught at Prime Minister’s Questions with an unexpected question.

But now it is going to happen. The people who are designing the museum are coming from Manchester to look at my treasures. They asked for a list but I said, “No chance.” I must have 2,000 items of Spurs memorabilia. I could be dead by the time I finish listing them. They’ll have to see them, in the flesh, and then they’ll be free to take away whatever they might consider worth having in the new museum.

I’m awfully kind that way, partly because I have always looked on supporting Spurs as a form of charity. You don’t expect any reward. Nor could you expect a great deal of pleasure, these past few decades, and certainly not the other day at Liverpool when they were shite. But you do want to help them, poor things.

I have been downsizing since my wife died, and since we sold our Loweswater house, and I’m now clearing out some of my treasures. I’ve donated a very rare Wordsworth book to Dove Cottage, five letters from Beatrix Potter to the Armitt Library in Ambleside, and handwritten Beatles lyrics to the British Library. If Beckham and I don’t get a knighthood in the next honours list, I will be spitting.

My Spurs stuff includes programmes going back to 1910, plus recent stuff like the Opus book, that monster publication, about the size of a black cab. Limited editions cost £8,000 a copy in 2007. I got mine free, as I did the introduction and loaned them photographs. I will be glad to get rid of it. It’s blocking the light in my room.

Perhaps, depending on what they want, and they might take nothing, I will ask for a small pourboire in return. Two free tickets in the new stadium. For life. Or longer . . . 

Hunter Davies is a journalist, broadcaster and profilic author perhaps best known for writing about the Beatles. He is an ardent Tottenham fan and writes a regular column on football for the New Statesman.

This article first appeared in the 16 February 2017 issue of the New Statesman, The New Times